Về sử thi Đam San
Monday, 12th November 2007
( Nguồn: http://xuantoan.vnweblogs.com/print/3899/36503 ).
SỬTHI.  1. 1. Một số kiến thức về sử thi:- Sử thi còn gọi là anh hùng ca, bài ca anh hùng, trường ca. Đây là thể loại tác phẩm tự sự dài (thường là thơ) xuất hiện rất sớm trong lịch sử văn học các dân tộc nhằm ngợi ca những sự nghiệp anh hùng có tính toàn dân và có ý nghĩa  trong đại đối với dân tộc trong buổi bình minh lịch sử.- Đặc trưng của sử thi là:* Ra đời và phản ánh thời kì ấu thơ của dân tộc- tộc người. Thể hiện những bức tranh xã hội rộng lớn cùng với những sự kiện lịch sử trọng đại.* Biểu dương chiến tích của những anh hùng dũng cảm, có phẩm chất tốt đẹp, đại diện cho lợi ích cộng đồng. Thế giới sử thi là thế giới  đặc biệt trong đó con người và thần linh giao tiếp với nhau thật dễ dàng; hình ảnh thế giới hiện ra còn như môït tổng thể toàn vẹn và hài hoà- điều đó phản ánh xã hội con người ở các dân tộc- tộc người còn chưa bị phân hoá, cá nhân còn gắn bó với cộng đồng. * Có ngôn ngữ trang trọng, ngợi ca, gọi chung là phong cách cao cả. Nghe hát – kể sử thi là một sinh hoạt văn hoá  tập thể và mọi giá trị của sử thi, do đó, là thành tựu chung của cả cộng đồng. Sử thi là một câu chuyện kể lại có đầu có đuôi với quy mô lớn, vì theo Hê ghen “nội dung và hình thức của nó thực sự là toàn bộ các quan niệm, toàn bộ thế giới và cuộc sống của một dân tộc được trình bày dưới một hình thức khách quan của một biến cố thực tại”. Các nhân vật  chính của sử thi là các anh hùng dũng sĩ tiêu biểu cho sức mạnh thể chất và tinh thần, cho ý chí và trí thông minh. Lòng dũng cảm của cộng đồng được miêu tả khá tỉ mỉ, đầy đủ từ cách ăn mặc, trang bị, đi đứng đến những tận giao chiến với kẻ thù, những chiến công lừng lẫy và đôi khi cả những nét trong sinh hoạt đời thường của họ nữa, điều đáng chú ý là tất cả những cái này đều được miêu tả trong vẻ đẹp kì diệu khác thường. Sỡ dĩ như vậy là vì, sử thi ra đời vào thời điểm nối tiếp thần thoại tức là từ thế giới của các vị thần bắt đầu chuyển sang thế giới của con người, do đó cái nhìn đậm màu sắc thần kì nói trên đối với các nhân vật trong sử thi là không tránh khỏi. Mác từng nhấn mạnh rằng vẻ đẹp của sử thi thể hiện trong tính hài hoà đặc biệt của nó vốn có liên quan đến các quan hệ xã hội chưa chín muồi lắm. Mác gắn sử thi với thời đại khởi thuỷ của sự sản xuất nghệ thuật đích thực và đồng thời còn cho rằng sử thi trong hình thức cổ điển của nó đã tạo nên một thời đại trong lịch sử văn hoá. Trong sử thi chủ yếu miêu tả hành động của nhân vật  hơn là những rung động tâm hồn. Nhưng trong những câu chuyện kể, cốt truyện thường được bổ sung thêm những chi tiết miêu tả có tính chất tĩnh tại và những cuộc đối thoại trang trọng có tính nghi thức.Những tác phẩm sử thi nổi tiếng trong văn học thế giới còn lưu giữ được cho đến nay không nhiều. Có thể kể tên những tác phẩm tiêu biểu như Iliat và Ôđixê của Hy Lạp, Mahabaharata và Ramayana của Ấn Độ…. Bên cạnh những tác phẩm  sử thi đồ sộ nói trên, các dân tộc khác cũng có những tác phẩm  sử thi ngắn gọn hơn dưới dạng những bài ca tráng sĩ hay dũng sĩ, nhưng không kém phần nổi tiếng như Bài ca chàng Rô lăng của Pháp, Ilia Murometx của Nga và Nibelnghen  của Đức… Về sau những đặc trưng của sử thi dần dần biến đổi và được tiểu thuyết hiện đại tiếp nhận để hình thành một thể loại mới là “tiểu thuyết sử thi” như Chiến tranh và hoà bình của Lép Tônxtôi… Ở Việt Nam, những tác phẩm như Thánh Gióng, Sơn Tinh- Thuỷ Tinh, Đam San… mang những đặc trưng khá rõ nét của thể loại sử thi. - Người ta chia làm 2 loại sử thi:* Sử thi thần thoại: Đẻ đất đẻ nước (Mường), Aúm ệt luông (Thái), Cây nêu thần (Mơ nông)…* Sử thi anh hùng: Đam San, Đam Di, Xinh Nhã, Khinh Dú (Ê Đê), Đam Noi (Ba na)…- Vùng sử thi Tây Nguyên: Trong lúc sử thi ở nhiều nước là rời rạc, lẻ tẻ thì ở Việt Nam, nó lại quần tụ thành vùng, tiêu biểu là ở Tây Nguyên. Người ta gọi là vùng sử thi Tây Nguyên. Sử thi Tây Nguyên, mà mỗi tộc người gọi tên khác nhau: khan (Ê Đê), hơ ri (Gia rai), hơ mon